Kardiostimulyator (pacemaker): bir va ikki kamerali farqi, o‘rnatish va tiklanish

Kardiostimulyator (yurak stimulyatori, pacemaker) yurak juda sekin urganda unga elektr signali beradigan kichik qurilma. EHRA bemorlar saytiga ko‘ra, bir kamerali pacemakerda bitta elektrod, ikki kamerali pacemakerda ikkita elektrod bo‘ladi. U odatda mahalliy og‘riqsizlantirish bilan o‘rnatiladi. Ishga va kundalik faoliyatga odatda bir-ikki hafta ichida qaytish mumkin. Cheklovlar bo‘yicha o‘z shifokoringiz ko‘rsatmasiga amal qiling.

Kardiostimulyator nimadan iborat va qanday ishlaydi?

EHRA bemorlar saytiga ko‘ra, kardiostimulyator ikki qismdan iborat:

• Generator: batareya va elektron sxema joylashgan kichik metall quticha.
• Elektrod: ingichka, izolyatsiyalangan sim. U o‘mrov suyagi yaqinidagi vena orqali yurak kamerasiga boradi.

Qurilma ritmni doim kuzatib turadi va faqat yurak juda sekin urganda signal beradi. Elektrodlar soni 1, 2 yoki 3 ta bo‘lishi mumkin, elektrodsiz turi ham bor.

Bu maqola stimulyator kerakmi degan qaror haqida emas. Bu yerda qurilma turlari, o‘rnatish va undan keyingi davr haqida gap boradi.

Bir kamerali va ikki kamerali pacemaker kimga qo‘yiladi?

EHRA ma’lumotiga ko‘ra, qurilma turi ritm muammosiga qarab tanlanadi:

• Bir kamerali: bitta elektrod. Signal sinus tugunidan (ritm boshlanadigan joy) chiqib, lekin sekin bo‘lsa, elektrod o‘ng bo‘lmachaga qo‘yiladi. Ritm sekin va sinus tugunidan boshlanmasa, masalan, bo‘lmachalar fibrillyatsiyasida, o‘ng qorinchaga qo‘yiladi.
• Ikki kamerali: ikkita elektrod, o‘ng bo‘lmacha va o‘ng qorinchada. AV blokadada, ya’ni signal bo‘lmachadan qorinchaga o‘tmay qolganda qo‘llaniladi. U bu ikki kamerani muvofiqlashtiradi.
• Biventrikulyar (CRT): ikki yoki uchta elektrod. Vazifasi boshqa: yurak yetishmovchiligida qorinchalar ishini muvofiqlashtirish.
• Elektrodsiz (leadless): faqat generator, son venasi orqali o‘ng qorinchaga qo‘yiladi. U faqat shu kamerani bir kamerali stimulyatsiya qilish kerak bo‘lganlar uchun.

2021 yilgi ESC/EHRA yo‘riqnomasining ACC bayoniga ko‘ra, og‘ir takroriy hushdan ketishda, pauzalar qayd etilgan 40 yoshdan katta ayrim bemorlarda ikki kamerali stimulyatsiya takrorlanishni kamaytirishi mumkin. Tanlovni mutaxassis qiladi.

O‘rnatishga qanday tayyorlaniladi va amaliyot qanday o‘tadi?

EHRA ma’lumotiga ko‘ra, tayyorgarlik odatda quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• qon tahlillari;
• shifokorga qon ivishi buzilishi, qon suyultiruvchi dorilar, allergiya va homiladorlik ehtimoli haqida aytish (ayrim dorilarni vaqtincha to‘xtatish kerak bo‘lishi mumkin, buni shifokor hal qiladi);
• ba’zan oldingi kuni maxsus sovun bilan butun tanani yuvish;
• odatda kechasidan och qolish, ertalabki dorilarni esa oz suv bilan ichish.

Amaliyot odatda mahalliy og‘riqsizlantirish va tinchlantiruvchi dorilar bilan o‘tadi. Siz uyg‘oq bo‘lasiz, umumiy narkoz odatda kerak emas. Antibiotik beriladi. Ko‘krakning chap tomonida kichik kesma qilinadi, elektrod rentgen nazoratida yurakka o‘tkaziladi, qurilma esa o‘mrov suyagi yaqinida teri ostiga joylashtiriladi.

Vaqt bo‘yicha manbalar farq qiladi. EHRA: odatda 1–2 soat, bir necha soat kuzatuv, o‘sha kuni yoki ertasi uyga. NHS: odatda taxminan bir soat va odatda bir kecha shifoxonada. Uyga sizni kimdir olib ketishi kerak.

O‘rnatishdan keyin tiklanish qanday kechadi?

EHRA ma’lumotiga ko‘ra, kesma bir necha santimetr bo‘ladi, dastlabki kunlarda og‘riydi, qichishi esa normal holat. Uni toza va quruq tuting. Shifokor boshqacha aytmasa, ishga va kundalik faoliyatga odatda bir-ikki hafta ichida qaytish mumkin.

Qo‘l harakati bo‘yicha manbalar turlicha yozadi:

• EHRA: qo‘lni cheklash yoki bog‘lab qo‘yish kerak emas.
• NHS: 4–6 hafta davomida tirsakni yelka balandligidan yuqori ko‘tarmang, og‘ir narsa ko‘tarmang, kuchli mashq qilmang; kamida birinchi hafta mashina haydamang.

Qaysi tavsiyaga amal qilishni o‘z shifokoringizdan so‘rang va uning ko‘rsatmasiga rioya qiling.

Qanday xavflar bor va qachon shifokorga qo‘ng‘iroq qilish kerak?

EHRA xavflarni foizsiz sanab o‘tadi:

• kesma joyida shish, ko‘karish, qon ketishi: odatda yengil, qon suyultiruvchi dorilarda ko‘proq;
• kesma infeksiyasi: jiddiy, darhol davolash kerak;
• elektrodning joyidan siljishi: qayta amaliyot kerak bo‘lishi mumkin;
• qurilma yoki elektrod infeksiyasi: kam uchraydi, jiddiy, o‘rnatishdan ancha keyin ham paydo bo‘lishi mumkin;
• pnevmotoraks yoki gemotoraks (o‘pka atrofida havo yoki qon to‘planishi): juda kam;
• nerv yoki qon tomir shikastlanishi: kam uchraydi.

2021 yilgi ESC/EHRA yo‘riqnomasining ACC bayoniga ko‘ra, qurilma joyida sezilarli qon yig‘ilishi (gematoma) keyingi infeksiya xavfini qariyb sakkiz baravar oshiradi. Qurilmani almashtirish yoki yangilash amaliyotlarida ham infeksiya ko‘proq uchraydi.

Shifokorga tezda qo‘ng‘iroq qiling: 38,5 °C dan yuqori isitma, qaltirash, qurilma ustida qizarish yoki shish, kesmadan suyuqlik oqishi, kuchayib borayotgan og‘riq, qon ketishi yoki kesmaning ochilishi. Oldingi belgilar qaytishi, nafas qisilishining kuchayishi, ko‘krak og‘rig‘i va bosh aylanishida ham shunday qiling; hushdan ketsangiz yoki belgilar kuchli bo‘lsa, shifokorni kutmang, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Shoshilinch yordam (103): kuchli ko‘krak og‘rig‘i, kuchli nafas qisilishi yoki hushdan ketish bo‘lsa — kutib o‘tirmang, 103 ga qo‘ng‘iroq qiling.

Tekshiruvlar va batareya haqida nimani bilish kerak?

Tekshiruv jadvali manbalarda farq qiladi. EHRA: birinchi tekshiruv 2–12 haftada (kesma ko‘riladi, qurilma programmator bilan tekshiriladi), keyin taxminan yiliga bir marta yoki tez-tez. NHS: taxminan 6 hafta, 3–6 oy, keyin kamida 12 oyda bir marta. O‘z shifokoringiz jadvaliga amal qiling. Tekshiruv paytida yurak urishi qisqa vaqt o‘zgarganini sezishingiz mumkin. Ba’zi joylarda masofaviy kuzatuv bor: uzatgich yaqinda bo‘lishi kerak va u qurilmani qayta sozlay olmaydi.

Batareya bo‘yicha ham raqamlar farq qiladi. EHRA: generator odatda 7–10 yildan keyin, ba’zan ertaroq almashtiriladi. NHS: batareya odatda 6–7 yil xizmat qiladi. Almashtirish birinchi o‘rnatishdan soddaroq, elektrodlar yaxshi ishlasa odatda qoldiriladi, ko‘pincha o‘sha kuni uyga ketiladi.

Ko‘p so‘raladigan savollar

Amaliyot paytida uxlab qolamanmi?

Odatda yo‘q. EHRA ma’lumotiga ko‘ra, kardiostimulyator mahalliy og‘riqsizlantirish va tinchlantiruvchi dorilar bilan o‘rnatiladi, siz uyg‘oq bo‘lasiz. Umumiy narkoz odatda kerak emas. Kesma dastlabki kunlarda og‘rishi mumkin.

Shifoxonada qancha qolish kerak?

Manbalar turlicha yozadi: EHRA bir necha soat kuzatuvdan keyin o‘sha kuni yoki ertasi uyga ketish haqida aytadi, NHS esa odatda bir kecha qolish haqida. Uyga sizni kimdir olib ketishi kerak.

Yoshroq odamlarga ham stimulyator kerak bo‘lishi mumkinmi?

Ha. EHRA ma’lumotiga ko‘ra, sekin ritmning eng ko‘p uchraydigan sababi tabiiy qarish, lekin yoshroq odamlarga ham stimulyator kerak bo‘lishi mumkin. Sabablar orasida yurak mushagi kasalliklari, ayrim genetik kasalliklar va yurak operatsiyasi bor.

Batareya to‘satdan tugab qoladimi?

EHRA ma’lumotiga ko‘ra, batareya asta-sekin tugaydi. Almashtirish vaqtini bildiruvchi ko‘rsatkich paydo bo‘lgach, odatda kamida 3 oy vaqt qoladi, shuning uchun tekshiruvlarga o‘z vaqtida boring. Almashtirish birinchi o‘rnatishdan soddaroq bo‘ladi.

Qurilma kartasini olib yurish kerakmi?

Ha. Kartani yoningizda olib yuring va uni har qanday shifokor, stomatolog yoki qo‘riqlash xodimiga ko‘rsating. NHLBI ma’lumotiga ko‘ra, kartada qurilma turi, elektrodlar, o‘rnatilgan sana va shifokor aloqa ma’lumotlari bo‘ladi.

Manbalar

• EHRA (myrhythmdevice.org): pacemaker qanday ishlaydi
• EHRA: pacemaker turlari
• EHRA: pacemaker qachon kerak
• EHRA: pacemaker o‘rnatish
• NHS: pacemaker o‘rnatish
• NHLBI: pacemaker bilan hayot
• ACC: 2021 ESC/EHRA yurak stimulyatsiyasi yo‘riqnomasi

Bu umumiy ma’lumot bo‘lib, tashxis qo‘yish yoki davolash o‘rnini bosmaydi. Shikoyatlaringiz bo‘lsa, shifokorga murojaat qiling.